نام قم، در ذهن بسیاری با مفاهیمی چون حرم مطهر حضرت معصومه(س)، حوزه علمیه، مراجع تقلید و تجمعات مذهبی گره خورده است. اما در دل این هویت دینی، فرهنگ اجتماعی قم چهرهای پیچیدهتر، متنوعتر و زندهتر دارد که گاه از چشم دور میماند.
✍️ زهرا موحدی
قم امروز، تنها شهری مذهبی نیست؛ بلکه شهری است که مهاجرت، تنوع قومی، رشد تحصیلات دانشگاهی و فضای اجتماعی جدید، بافت آن را دگرگون کرده است. از جمعیت حدود یکمیلیونی قم، بیش از یکچهارم را مهاجران غیربومی و بخشی دیگر را مهاجران افغانستانی تشکیل میدهند؛ و این امر، ساختار فرهنگی شهر را به سمت نوعی همزیستی پیچیده اما پویا سوق داده است.
تعدد لایههای فرهنگی
در قم، فرهنگ عمومی در محلههای مختلف، رنگ و بوی خاص خود را دارد. بافت قدیمی شهر هنوز آداب سنتی و مذهبی را حفظ کرده، در حالی که مناطق نوساز چون پردیسان، صدوق و بلوار امین، بیشتر میزبان قشر تحصیلکرده، کارمندان و جوانان مهاجر از شهرهای دیگرند.
تعامل سنت و مدرنیته
یکی از ویژگیهای بارز فرهنگ اجتماعی قم، همزیستی میان سنتهای ریشهدار مذهبی با پدیدههای نوین شهری است. حضور پررنگ طلاب جوان در کنار دانشجویان غیردینی، گسترش کافهها و فضاهای هنری در کنار برگزاری مجالس دینی، نشان از تنوع فرهنگی و گذار تدریجی دارد.
جایگاه زنان در جامعه قمی
در سالهای اخیر، حضور اجتماعی زنان در قم رشد چشمگیری داشته است. شمار قابل توجهی از استادان دانشگاه، کارآفرینان خانگی، فعالان فرهنگی و حتی مجریان رسانهای قم را زنان محجبه اما پویا تشکیل میدهند. این تحول، تصویر کلیشهای زن قمی را به چالش کشیده است.
چالشها و فرصتها
قم با وجود ظرفیت فرهنگی بالا، هنوز درگیر چالشهایی نظیر ضعف زیرساختهای فرهنگی، کمتوجهی به هویت بومی قمیها در سیاستگذاریها، و فاصله میان نسلهاست. اما همزمان، با گسترش فضاهای گفتگو، فعالیت رسانههای محلی و ظهور چهرههای هنری و فکری نو، آیندهای روشنتر در افق فرهنگی شهر دیده میشود.
قم را نمیتوان تنها شهری مذهبی دانست؛ بلکه شهری است که در حال ساختن تعادلی نو میان گذشته و آینده، سنت و نوگرایی، و هویت دینی و تنوع اجتماعی است.
- نویسنده : زهرا موحدی
