استان قم، گرچه در نگاه عمومی به عنوان شهری مذهبی و زیارتی شناخته میشود، اما در پس این تصویر فرهنگی، ظرفیت صنعتی قابل توجهی نهفته است که در دهههای اخیر، نقش مهمی در اشتغالزایی، توسعه اقتصادی و حتی صادرات غیرنفتی کشور ایفا کرده است. این گزارش، مروری است بر وضعیت صنایع استان قم، از ظرفیتهای موجود تا موانع توسعه و چشماندازهای پیشرو.
✍️ زهرا موحدی
استان قم، گرچه در نگاه عمومی به عنوان شهری مذهبی و زیارتی شناخته میشود، اما در پس این تصویر فرهنگی، ظرفیت صنعتی قابل توجهی نهفته است که در دهههای اخیر، نقش مهمی در اشتغالزایی، توسعه اقتصادی و حتی صادرات غیرنفتی کشور ایفا کرده است. این گزارش، مروری است بر وضعیت صنایع استان قم، از ظرفیتهای موجود تا موانع توسعه و چشماندازهای پیشرو.
موقعیت استراتژیک قم؛ نقطه اتصال شمال و جنوب
استان قم با مساحتی حدود ۱۱۲۴۰ کیلومتر مربع، در مرکز ایران و در شاهراه ارتباطی تهران – اصفهان – خوزستان قرار دارد. همین موقعیت ممتاز، قم را به پلی میان مناطق شمالی و جنوبی کشور تبدیل کرده است. نزدیکی به پایتخت، دسترسی به خطوط ریلی و بزرگراههای سراسری، و حضور مناطق صنعتی فعال، موجب شده که سرمایهگذاران بخش خصوصی در سالهای اخیر، علاقه بیشتری به قم نشان دهند.
نگاهی به شهرکها و نواحی صنعتی قم
براساس آمار سازمان صنعت، معدن و تجارت استان، قم دارای ۶ شهرک صنعتی اصلی و چند ناحیه صنعتی فعال است که مهمترین آنها عبارتند از:
۱ـ شهرک صنعتی شکوهیه (بزرگترین شهرک صنعتی قم)
۲ـ شهرک صنعتی محمودآباد
۳ـ شهرک صنعتی سلفچگان
۴ـ شهرک صنعتی طغرود
۵ـ شهرک صنعتی الغدیر
۶ـ ناحیه صنعتی نیزار
در این شهرکها، بیش از ۲۵۰۰ واحد صنعتی دارای مجوز فعالیت دارند که از این تعداد، حدود ۱۴۰۰ واحد بهطور فعال مشغول به تولید هستند و مابقی یا نیمهفعالاند یا در حال دریافت تسهیلات برای راهاندازی مجدد میباشند.
تنوع تولیدات صنعتی در قم
صنایع قم دارای تنوع قابل توجهی هستند. اگرچه بخش زیادی از واحدها در حوزههای شیمیایی، پلاستیک، غذایی و سلولزی فعالیت میکنند، اما در سالهای اخیر، رشد صنایع دانشبنیان، دارویی و تجهیزات پزشکی نیز محسوس بوده است.
مهمترین حوزههای صنعتی قم عبارتند از:
۱ـ صنایع شیمیایی و پلاستیک: قم یکی از قطبهای تولید لوله و اتصالات پلیمری، مخازن پلاستیکی، و قطعات خودرو در کشور است.
۲ـ صنایع غذایی و آشامیدنی: تولید کنسرو، لبنیات، شیرینی و تنقلات بخش مهمی از صادرات داخلی قم را تشکیل میدهد.
۳ـ صنایع فلزی و ریختهگری: کارخانجات ساخت درب و پنجره، سازههای فلزی، و قطعات صنعتی در شهرک شکوهیه و الغدیر فعالاند.
۴ـ صنایع چوب و سلولزی: تولید کاغذ، مبلمان، MDF و مصنوعات چوبی.
۵ـ صنایع دارویی، بهداشتی و آرایشی: قم میزبان شرکتهای بزرگی در حوزه تولید دارو، مواد ضدعفونی، و محصولات مراقبتی پوست و مو است.
۶ـ صنایع معدنی و فرآوری: با وجود معادن خاک نسوز، گچ و سنگ آهک در استان، واحدهایی در فرآوری مواد معدنی نیز فعالیت دارند.
۷ـ واحدهای دانشبنیان و هایتک: شهرک فناوری اطلاعات در نزدیکی دانشگاه قم و پارک علم و فناوری نقش مهمی در تولید محصولات فناورانه ایفا میکند.
نقش صنایع در اشتغال و تولید استان
بر اساس دادههای رسمی، بیش از ۵۰ هزار شغل مستقیم و بیش از ۱۰۰ هزار شغل غیرمستقیم از صنایع قم تأمین میشود. بخش صنعت، سهم قابل توجهی در تولید ناخالص داخلی استان دارد و نقشی کلیدی در کنترل مهاجرت معکوس، جذب نیروی کار بومی و افزایش صادرات ایفا میکند.
علاوه بر این، بسیاری از کارخانجات قم، بازار هدف خود را خارج از استان تعریف کردهاند و با ارسال محصولات به استانهای جنوبی، عراق، افغانستان و آسیای میانه، بخشی از اقتصاد صادراتمحور کشور را تأمین میکنند.
چالشهای فراروی صنعت قم
با وجود این ظرفیتها، صنعت قم با مشکلاتی دستوپنجه نرم میکند که اگر حل نشود، میتواند روند توسعه را کند یا حتی متوقف کند. مهمترین این چالشها عبارتند از:
۱ـ مشکل تأمین مواد اولیه و وابستگی به واردات
۲ـ کمبود زیرساختهای حملونقل ریلی و باربری داخلی
۳ـ بالا بودن نرخ تسهیلات بانکی برای تولیدکنندگان
۴ـ نیاز به نوسازی ماشینآلات و خطوط تولید فرسوده
۵ـ ضعف در برندسازی و بازاریابی داخلی و خارجی
۶ـ چالش تأمین برق و گاز پایدار در فصلهای پیک
۷ـ کمبود نیروی انسانی ماهر بهویژه در صنایع هایتک
در گفتگو با یکی از مدیران واحد صنعتی در شکوهیه، او به خبرنگار ما گفت: «تولید در ایران قهرمان میخواهد. با این همه مانع، اگر انگیزه نباشد، خط تولید خاموش میماند. ما برای ادامه نیازمند حمایت هوشمند دولت و تسهیلگری واقعی هستیم، نه فقط وعده».
گامهایی رو به جلو؛ از دانشبنیان تا صادراتمحور
با حمایت وزارت صمت و پارک علم و فناوری قم، در سالهای اخیر حرکتهایی در مسیر توسعه صنایع دانشبنیان و نوآورانه انجام شده است. چندین استارتاپ صنعتی در حوزههای برق، فناوری اطلاعات، تجهیزات پزشکی و کشاورزی هوشمند در حال رشدند.
از سوی دیگر، با فعالتر شدن دفتر توسعه صادرات استان، امکان صادرات تولیدات صنعتی قم به بازارهای منطقهای و بینالمللی تقویت شده است.
در همین راستا، استانداری قم از تدوین نقشه راه صنعت استان برای افق ۱۴۰۸ خبر داده که با مشارکت اتاق بازرگانی، خانه صنعت و معدن، و کارشناسان اقتصادی در دست اجراست. این نقشه راه، اولویتهایی چون نوسازی صنایع، ارتقاء بهرهوری، توسعه خوشههای صنعتی و تقویت صادرات را مد نظر قرار داده است.
قم؛ صنعتی که باید جدی گرفته شود
قم را دیگر نباید فقط شهر حوزه و زیارت دانست. پشت پردهی این هویت مذهبی، شهری در حال حرکت است؛ شهری که کارخانجات آن در گرمای کویر، با چرخش چرخهای تولید، برای آیندهای بهتر تلاش میکنند.
اگر سیاستگذاران ملی و استانی به صنایع قم توجه جدیتری داشته باشند، این استان میتواند الگویی از تلفیق سنت و توسعه اقتصادی باشد؛ همزمان مقدس و مولد.
