قم در ذهن عمومی بیش از هر چیز با هویت مذهبیاش شناخته میشود، اما در لایههای کمتر دیدهشده این شهر، میراثی تاریخی نهفته است که از دورههای پیش از اسلام تا عصر صفوی و قاجار امتداد دارد؛ میراثی که اگر بهدرستی دیده و روایت نشود، در سایه برجستهترین کارکرد مذهبی شهر، به تدریج فراموش خواهد شد.
✍️سید حسین نقیبی
قم از کهنترین شهرهای فلات مرکزی ایران است؛ شهری که حضور آن در متون تاریخی، تنها به دوران اسلامی محدود نمیشود. شواهد باستانشناختی، از استقرارهای انسانی در محدوده قم در دوران ساسانی و حتی پیشتر حکایت دارد. با این حال، روایت رسمی از قم غالباً به قرون متأخر و نقش آن در تاریخ تشیع تقلیل یافته و این امر باعث شده بخش مهمی از هویت تاریخی شهر در حاشیه بماند.
میراث تاریخی قم تنها در بناهای شاخصی چون مسجد جامع، تیمچه بزرگ بازار یا خانههای تاریخی دوره قاجار خلاصه نمیشود؛ بلکه در بافتهای کهنی جریان دارد که هنوز نفس میکشند، اما زیر فشار توسعه شهری، بیتوجهی نهادی و نگاه مصرفی به زمین، هر روز آسیبپذیرتر میشوند. تخریب تدریجی خانههای تاریخی، تغییر کاربریهای بیضابطه و نبود روایتگری حرفهای، میراث قم را از یک سرمایه فرهنگی به باری خاموش تبدیل کرده است.
از سوی دیگر، قم میتواند الگویی متفاوت از پیوند «میراث تاریخی» و «هویت دینی» ارائه دهد. این دو نه در تقابل، بلکه در امتداد یکدیگرند. حفاظت آگاهانه از آثار تاریخی قم، نه تنها از شأن مذهبی شهر نمیکاهد، بلکه آن را در افق تمدنی گستردهتری تعریف میکند؛ افقی که قم را بهعنوان شهری با حافظه تاریخی عمیق، قابل فهمتر برای نسل جدید و حتی مخاطب بینالمللی میسازد.
میراث تاریخی قم نیازمند نگاه تازه است؛ نگاهی که آن را نه صرفاً مجموعهای از بناهای قدیمی، بلکه بخشی از روایت هویت ایرانی ـ اسلامی بداند. تا زمانی که این تغییر نگاه رخ ندهد، قم همچنان شهری خواهد بود با گذشتهای پربار، اما روایتی ناتمام از تاریخ خود.
- نویسنده : سید حسین نقیبی
